İlk ‘Gazi Koşusu’nun yıldönümü: Ankara, 10 Haziran 1927, Cuma…Yarışı Neriman kazanıyor!

O günler, Ankara’nın ‘modern’ bir başkent haline getirilmek istendiği günlerdir. Mustafa Kemal, burada at yarışlarının da yapılması gerektiğine inanır. İlk yarış, ahşap bir tribünü olan, derme çatma bir pistte koşulur ve İstanbul’dan gelen ‘Neriman’ kazanır…
Eser Tutel. Popüler Tarih için ilk Gazi Koşusu’nu anlattı…
Genç Türkiye Cumhuriyeti’nin tarihinde, 1923 yılını izleyen ilk on yılın, bir başka önemi vardır. Devrimlerin kısa aralıklarla birbirini izlediği o yıllar, aynı zamanda günlük yaşamımızı renklendiren pek çok ‘ilk’in yaşandığı yıllardır.
İlk millî futbol maçımız 1923’te oynanır, yine 1923’te Türk Seyyahin Cemiyeti (Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu) kurulur, 1926’da ‘Karadeniz’ gemimiz ilk kez sergi seferine çıkar, 1927’de ilk nüfus sayımı yapılır, 1929’da Feriha Tevfik Hanım ilk ‘Türkiye Güzeli’ seçilir, ilk filmlerimiz o yıllarda çevrilir, ilk dans mekteplerimiz yine o yıllarda açılır.
Düzenli bir program uygulanarak yapılan ilk modern at yarışları da, 1927 yılından itibaren, Ankara’da koşulmaya başlanır.
Aslıda at yarışları, yukarda sıraladığımız ‘ilk’lerden asla daha az önemli bir etkinlik değildir! Cumhuriyet’in ilk yıllarında da, gerek yurt savunmasında, gerek ulaşımda atın büyük önemi vardır. Ne yazık ki, Kurtuluş Savaşı’nın ardından, işgal kuvvetleri işe yarar atların büyük bir çoğunu alıp götürdüklerinden, at yetiştiriciliği büyük bir darbe yemiştir.
Bu nedenle, devlet eliyle yurttaki at ırkını bir an önce ıslah etmek, at sayısını çoğaltmak, atçılığın yayılmasını sağlamak gerekmektedir.
Cumhuriyet ile birlikte, eski haraların yenilenmesine girişilir. Bu arada pek çok yerde yeni aygır depoları açılırken, özellikle Irak, Suriye gibi güney komşularımızdan gerçekten çok kaliteli, çok güzel safkan Arap damızlıklar satın alınarak bu yetiştiricilik merkezlerine dağıtılır.

Atçılarımız safkan İngiliz atıyla, ancak 1922’de karşılaşırlar. Cumhuriyet’in ilk yıllarında, gerçek yarış atı olan safkan İngiliz atlarının sayısı, yok denecek kadar azdır. Safkan İngiliz atı olmadan da yarışçılık ne kadar yapılabilir ki…
O günlerde Atatürk’ün yol göstermesiyle Başvekâlet’e bağlı olarak ‘Yüksek Yarış ve Islah Encümeni’ adıyla bir komisyonun kurulduğunu görüyoruz. O dönemde Başvekil, İsmet (İnönü) Paşa’dır. Encümenin amacı, adından da anlaşıldığı gibi, yurttaki at ırkını geliştirmektir.
Encümen şu şahsiyetlerden oluşmaktadır: Süvari Generali Fahrettin Bey (Altay), Şurayı Devlet (Danıştay) azası Ali Rıza Bey, Veteriner hekim ve büyük atçı İhsan Abidin Bey (Akıncı), Başvekâlet Başyaveri ve atçı Bnb. Atıf Bey (Esenbel). Ama asıl kurucu, bu işe büyük emeği geçen, Bnb. Atıf Bey’dir.
Atıf Bey, Başvekil İsmet Paşa’ya atçılığın ve at yarışlarının önemini izah etmiş, bu alanda onun bu konuya öncelik tanımasını sağlayarak atçılığımıza büyük hizmeti geçmiştir.
Bu encümen, her yıl tekrarlanabilecek bir koşu programı hazırlar. Bu kadarla da kalınmaz, 1927’de, koşturulmak üzere Avrupa’dan birkaç safkan İngiliz yarış atı da getirtir.
O günler, Ankara’nın modern bir başkent haline getirilmesi için yoğun çalışmaların sürdürüldüğü yıllardır. Atatürk, modern bir başkentte at yarışlarının da yapılması gerektiğine inanmaktadır.

Atçılıkla o günlerin önde gelen devlet adamlarının, askerlerinin, eşraftan kimselerin yakından ilgilenmesini istemekte, genç atçılara örnek olması için, başta kendisi olmak üzere, yakınlarına yarış atları aldırmakta, onların at koşturmalarını teşvik etmektedir.
Evet; yıllık bir koşu programı hazırlanmış, ayrıca yarış atları da getirtilmiştir. Ama yeni yeni gelişmekte olan başkent Ankara, henüz at yarışlarının yapılabileceği bir hipodromdan yoksundur. Başkente en kısa zamanda bir yarış yeri yapılması gerekmektedir.
Yarış yeri için, Bahçelievler’e giden yol üzerinde, Tayyare Meydanı diye de bilinen, o zamanlar Muhafız Alayı erlerinin talim yaptığı düzlük uygun görülür… Daha sonraları burada Makine ve Kimya Endüstrisi Kurumu’nun binası yer alacaktır…
Meydana ancak 1.800 metrelik bir pist sığdırılabilir. Bitiş çizgisinin karşısına çok basit bir ahşap tribün, yanına barakalar halinde tartı yeri, yetecek kadar müşterek bahis gişesi ve de bir küçük büfe yerleştirilir.
Cokeylerin soyunmaları, atların gölgede tutulmaları için askerî çadırlar kurulur. Pist ise, seyrek çimenle örtülü toprak halindedir. Atlar burada sol yanla koşacaklardır; yani tribünlerin önünden, soldan sağa doğru geçeceklerdir.
Pistin ilk dönemeci, İmalat-ı Harbiye tesislerinin duvarı yüzünden biraz daralmaktadır. Atlar karşı düzlükte biraz yokuş yukarı koşacaklar, sonra da Gazi Muallim Koleji’ne doğru hafif bir şekilde aşağıya ineceklerdir. Daha sonra, hayli dik bir viraj ve 400 metrelik bir finiş…

İşte Ankara’nın ilk hipodromu, yoktan var edilircesine yapılıp bitirilen böyle bir hipodromdur. Yarışların “Reisicumhur hazretlerinin himayesinde” ve “Başvekil İsmet Paşa’nın riyasetinde” yapılacağı ilan edilir.
İşte, ilk modern at yarışları 1927’de, bu koşullar altında, böyle bir pistte, ahşap bir tribünü olan, yer yer kurulmuş çadırlarla hizmet veren bir yarış yerinde koşulmaya başlanır.
İlk koşu, 3 Haziran Cuma gününe rastlar. Çünkü o yıllarda da cuma, resmî tatil günüdür.
İkinci koşu günü, ertesi Cuma günüdür ve yalnız mevsimin değil, tüm yılın en büyük koşusu, ‘Gazi Koşusu’ o gün koşulacaktır. Koşu günü, o yıl Kurban Bayramı’nın birinci gününe rastlamıştır.
Çoğu kimse İstanbul’a gittiği için şehir boşalmış gibidir. Ayrıca o gün, önemli bir de maç oynanacaktır. Yarış yerine kalabalığı toplayabilmek amacıyla, at koşularının yapılacağı, Ankara halkına önceden duyurulmaya çalışılır.
Halka kolaylık olsun diye yarış saatinden önce Taşhan’dan, Anadolu Lokantası’nın önünden otobüsler kaldırılacağı ilan edilir. Giriş, ‘hususî mevki’ için 5, ‘birinci mevki’ için de 1 lira olacaktır. Duhuliye ise, sadece 25 kuruştur.
Gazi Koşusu, İngilizlerin dünyaca meşhur Derby yarışının muadili olan büyük bir koşudur.
Kısacası, Gazi Koşusu, Türkiye’nin ‘Derby’sidir. İngiltere’de bu yarışın, yalnız üç yaşlı erkek safkan İngiliz taylarına mahsus olmasına karşılık, bizde henüz yeterince üç yaşlı tay olmadığı için, üç ve yukarı yaşlı İngiliz erkek ve kısraklarının girebileceği bir yarış olarak düzenlenmiştir.
Başlangıçta, Gazi Koşusu 2 bin metre mesafeli, bir handikaptır. Yani daha güçlü atların daha ağır siklet taşımaya mecbur edilerek güçsüz atların kazanma şansının artırıldığı bir yarıştır.
Koşunun ikramiyesi 2 bin liradır. Yarışa kaydedilen dört attan yalnız ‘Fama’ Ankara’dadır. Öteki üç at İstanbul’da aranıp bulunur. Atların trenle Ankara’ya getirilmesi sağlanır.
Halkın yarışlara ilgi duyması amacıyla atlar, eski Ankara tren istasyonunda davul zurna çalınarak karşılanır. Her yer şenlik havası içindedir. ‘Neriman’ı Ankara’ya cokeyi İhsan (Atçı), ‘Barantom’u Hakkı Bey (Eray), ‘Bolandist’i de bizzat sahibi, yani 1917’de Rus İhtilâli sonrasında Beyaz Rusya’dan göçmen olarak kaçıp Türkiye’ye sığınan Dr. Seferof getirmiştir.
‘Varış Hakemleri Heyeti’ Ankara Valisi Mehmet Atıf Bey’den, Belediye Başkanı Asaf Bey’den ve Tümen Komutanı Kâzım (Özalp) Paşa’dan oluşmaktadır.

Komiserler heyetinde ise, ‘Reis’ olarak Millî Müdafaa Vekili Recep Peker Bey ile yardımcıları sıfatıyla İzmir Mebusu ve CHP Kâtib-i Umumisi Saffet (Arıkan) Bey, Başvekâlet yaveri Atıf (Esenbel) Bey, Baytar Bnb. Cemal beyler vardır.
‘Müfettiş’ ise, Muhafız Kıtası Kumandanı İsmail Hakkı (Tekçe) Bey’dir.
Görüldüğü gibi, genç Cumhuriyet’in yönetici kadrosu, at yarışlarının da yöneticileri arasında yer almaktadırlar.
Bando, marşlar çalmaktadır; ahşap tribün baştan sona bayraklarla, defne yapraklarıyla donatılmıştır. Mebuslar, sefirler, yabancı kuruluşların ileri gelenleri, yüksek rütbeli subay ve yöneticiler eşleriyle birlikte yarışı izlemeye gelmişlerdir.
Şık hanımefendiler, zarif beyefendiler, Ankara’nın ileri gelenleri yarış yerine bir başka hava vermektedirler.
Yarışlar saat 15.00’te başlayacaktır. Beş dakika kala, “Reisicumhur hazretlerinin yarış yerini şereflendirmesi” yarış yerinde hazır bulunanların heyecanına heyecan katar.
Başvekil İsmet Paşa, Mareşal Fevzi (Çakmak) Paşa ve vekiller, protokol sırasına göre tribündeki yerlerini almışlardır. Zilin çalması, yarışların başlayacağına işaret etmektedir.
Gazi Koşusu, o günün ikinci koşusudur. Dört atın katılacağı bu büyük yarışın iki favorisi vardır: Bu işlerden anlayanlar koşuyu ya Neriman’ın ya da Fama’nın kazanacağı görüşündedirler.
Cokeyler padokta atlarına binip numara sırasıyla piste çıkarlar. Start yerine gidip bir hizaya gelirler, sonra da kampananın çalmasıyla ileri atılırlar. İlk Gazi Koşusu başlamıştır!..
Ama bu arada, nasıl olduysa, Fama biraz geç çıkmıştır. Neriman hemen başa geçer, rakipleriyle arasını açmaya çalışarak koşmaya başlar. Üç at da hızla önden kaçan Neriman’ı yakalamak için tüm güçleriyle peşinden gelmektedirler.
İlk bin metreyi Neriman önde, Fama üçüncü durumda geçer; 500 metre kadar sonra Fama ikinci durumda geçer. Mesafe ilerledikçe Fama arayı daha da kapatmaktadır. Neriman’ın sağrısına sokulmuş, derken farkı yarım boya indirmiştir, hatta neredeyse baş başa gelmek üzeredir. Ama yarış biter!

Neriman yarışı birinci bitirirken Fama onun ancak bir baş kadar gerisindedir. Koşu birkaç metre daha uzun olsa, belki onu geçecektir bile…
Yarışı Neriman kazanır, ama asıl ilgiyi çeken at, starttan geç çıkmasına karşın arayı kapatıp ikinci gelen Fama olur.
Hâkimiyet-i Milliye (sonradan ‘Ulus’) gazetesi, ertesi gün bu büyük koşuyu şöyle değerlendirecektir: “Mesafe iki, üç metre daha ziyade olsa idi, Fama’yı birinci görecektik! Fama’nın bu yarışta gösterdiği meziyet iki kattır. Çünkü zavallı hayvan on beş gün evvel bir kaza tekmesi (çifte) yiyerek dehşetli bir yara almıştı. Yarışa girdiği vakit nekahat halinde idi. Mamafih, Neriman’ın arka ayağındaki arızayı da kaydetmek lâzım gelir.”
Cumhuriyet gazetesinin Ankara muhabiri Münir Bey ise, koşu öncesinde kaleme aldığı tahmin yazısında, Barantom için, “İstanbul vilayetinden niçin buraya kadar göndermek zahmetini ihtiyar ettikleri anlaşılamayan ‘Barantom’ nam aygır”, Bolandist için de “zavallı bir at” demektedir.
Bu büyük yarış o günden beri hiç aksamadan her yıl tekrar edilir. 1928’deki 2. Gazi Koşusu’nu Atıf Bey’in (Esenbel) ‘Primerol’ adlı atı, 1929’daki 3. Gazi Koşusu’nu Celâl Bayar’ın ‘Cap Griz Nez’ adlı atı, dördüncü Gazi Koşusu’nu da İsmet (İnönü) Paşa’nın ‘Olga’sı kazanırlar.
Safkan İngiliz atı yetiştiriciliği hızla geliştiği için, bu büyük koşuya katılacak atlar için, 1932’den itibaren kısıtlama getirilir: Koşuya artık yalnız üç yaşlı erkek ve dişi yerli taylar girebileceklerdir. Mesafesi de İngiliz Derby’sindeki gibi, 1,5 mile, yani 2.400 metreye çıkartılır.
Kazanan ve dereceye giren at sahiplerine verilecek ikramiye de o yılın koşullarına göre hemen her yıl artırılır.
Ankara’nın ilk hipodromunun kısa zamanda yetersiz kalması ve yerine 1936’da büyük Ankara Hipodromu’nun inşa edilmesiyle, bütün yarışlar bu yeni hipodroma alınır.
Böylece Gazi Koşusu da bu yeni hipodromda koşulmaya devam eder. Bu hipodromun da yıllar sonra, 1979 sonunda kapatılması üzerine, ertesi yıldan itibaren, bu büyük koşunun İstanbul Veliefendi Hipodromu’nda koşulmasına başlanır.
Ancak 1998’de Ankara’nın üçüncü hipodromu olan bugünkü hipodromun inşa edilmesiyle de, Gazi koşusu 1999’da yine Ankara’da koşulmaya başlanır. 25 Haziran 2006 Pazar günü, Gazi Koşusu’nun 80’incisi koşulacaktır…

__________________

“Muhterem milletime şunu tavsiye ederim ki, sinesinde yetiştirerek başının üstüne kadar çıkaracağı adamların kanındaki, vicdanındaki cevher-i asli’yi çok iyi tahlil etmek dikkatinden bir an feragat etmesin.” Mustafa Kemal ATATÜRK

Gazi Koşusu tüm koşular arasında çok özel bir anlam taşımaktadır. Bu koşuda tay koşabilmek bile büyük şereftir. Bu koşuyu kazanan safkan, yılın en başarılı atı unvanına da sahip olmakta ve yarışçılık tarihinde farklı bir yer kazanmaktadır. Bu nedenle her at sahibinin gönlünde Gazi Koşusu’na katılabilmek ve kazanabilmek yatmaktadır.

Merhum Ali Muhiddin Hacıbekir’in Neriman isimli kısrağı tarafından kazanılan 1927 yılındaki ilk Gazi Koşusu’nun ikramiyesi 2.000 TL idi. İlerleyen yıllarda bu önemli koşuyu İsmet İnönü Olgo ve Celal Bayar Cap Gris Nez isimli safkanlarıyla kazandılar.

1968 yılında İstanbul’da ilk defa koşulan Gazi Koşusu’nu Burhan Karamehmet’in Asuvan isimli safkanı kazandı. Doç. Dr. S. Çalık’ın yaptığı som gümüş Gazi Heykeli, 1970 yılından itibaren kazanan atın sahibine veriliyor. Bu heykeli ilk kez Sadettin’in sahibi Sadun Atığ aldı.

Gazi Koşusu’nda en iyi derece, 1996 yılında Özdemir Atman’ın Bold Pilot (2.26.22) isimli safkanına aittir.

Gazi Koşusu’nu en fazla kazanma başarısını gösteren eküri; Darling (1950), Kusun (1953), Atlıhan (1961), Melikşah (1963), Kayarlı (1964), Minimo (1971), Akkor (1972), Karayel (1973), Buğra (1976), Toraman (1982), Cartagena (1984), Hafız (1986) ile toplam 12 kez ile ELİYEŞİL Ekürisidir.

Mümin Çılgın; Helene De Troie (1960), Apaçi (1965), Nadas (1974), Dr. Seferof (1979), Dersim ( 1981), Uğurtay (1985), Hafız (1986), Top Image (1988) ve Abbas (1991) ile 9 kez kazanarak Gazi Koşusu’nu en fazla kazanma başarısını gösteren jokey oldu.

1990′dan itibaren kazanılan Gazi Koşusu:

Üç ve daha yukarı yaşlı safkan İngiliz atlarının katıldığı koşu çim pistte yapılıp mesafesi 2000 metredir.

İlk Başbakanlık Kupası Koşusunu William Giraud’un Nur (Kingsway – Novena) isimli safkanı, jokey Reşat Mergin ile kazandı. Koşuyu en fazla kazanan eküriler ise, 4′er kez ile Atman (1963,1964,1996,1997), Eliyeşil (1971,1972,1973,1991) ve Simsaroğlu (1953,1956,1958,1959) ekürileridir.

I SEREN (Karayel – Karanara) 1984,1985,1986 ve TRAPPER (Knight Line Dancer – Elemis) 1998,1999, 2000 yıllarında bu koşuyu 3 kez üst üste kazanma başarısını elde eden safkan oldular.

1997 yılında yitirdiğimiz jokey Ekrem Kurt 12 birincilikle bu koşuyu en fazla kazanan jokey unvanına sahiptir.Koşunun en iyi bitiriş derecesini 2002 yılında koşulan yarışta R. Volkan Ekinci’nin Grand Ekinoks (Barnato – Violent Girl) isimli safkanı tarafından, jokey Halis Karataş’la 2.01.07 ile yapılmıştır.

Başbakanlık Kupası Koşusu 1986 yılında 2400 metre olarak koşulmuştur.

Safkan Arap Atı yetiştiriciliğinin devlet haraları aracılığıyla Cumhuriyet döneminde sağladığı aşamanın belirgin bir göstergesini oluşturan bu koşuya 2000 yılından itibaren sadece DHÖW yetiştirmesi safkanlar katılabilmektedir.

Cumhuriyet Kupası Koşusu, çim pistte yapılmakta ve mesafesi 1600 metredir.

Bu yıla kadar düzenlenen koşular sonucunda Erol İçingir’e ait Ersoylu ve Mustafa Demir’e ait Demirkır üst üste 3’er birincilikle bu kupayı en fazla kazanma başarısını göstermişlerdir.

Süleyman Akdı da 6 birincilikle Cumhuriyet Kupası Koşusu’nu en fazla kazanan jokeydir.

İlkini William Giraud’un LUTTEUR isimli atının kazandığı koşu, 1966 yılına kadar 2000 metre, bu tarihten itibaren de 2400 metre mesafeli olarak koşulmuştur. Ancak, bir defaya mahsus olmak üzere 1986 yılında 2000 metre mesafe üzerinden koşulmuştur.

1991 yılında Enternasyonal olarak yapılan Türkiye Jokey Kulübü Kupası Koşusu’nu WACIO isimli at kazanmıştır.

ATMAN ekürisi; (1964) MY VALENTINE, (1965) GOLDEN DREAM, (1966) GOLDEN ROCK, (1971) CARUSO ve (1997) yılında BOLD PILOT ile 5 defa kazanarak bu koşuyu en fazla kazanan eküridir.

Türkiye Jokey Kulübü Kupası Koşusu’nu (1974), (1977) ve (1978) yıllarında TÜNKUT ve (1983), (1985) ve (1986) yıllarında ise I. SEREN isimli safkanlar 3′er kez kazanarak bu koşuyu en fazla kazanan safkanlar olarak tarihe geçmiştir. Aynı zamanda ünlü jokeyimiz merhum Ekrem KURT, (1965) GOLDEN DREAM, (1966) GOLDEN ROCK, (1967) PİKEHAN ve (1968) yılında LOVELY PRINCE isimli safkanlarla bu koşuyu 4 kez üst üste kazanma başarısını gösteren tek jokey olmuştur.

Bu koşuda en iyi dereceyi, (1989) yılında 2.26.52 ile Hasan Saydam’ın BANKOCU isimli safkanı yapmıştır

Bu koşunun bir başka önemi de kupanın som altından yapılmış olması ve bu koşuyu üç yıl üst üste kazanan atın sahibine verilecek olmasıdır.

Koşuyu 5 kez kazanma başarısını gösteren Eliyeşil ekürisi aynı zamanda koşuyu en fazla kazanan eküri olmuştur.

Koşuyu Eliyeşil ekürisinin AKKOR (1971), KARAYEL (1972), KİLİKYA (1977), TORAMAN (1981) ve HAFIZ (1985) isimli safkanları kazanmıştır. Koşuyu en fazla kazanan jokey ünvanı 6 kez birincilikle merhum Ekrem Kurt”a aittir. Koşuda en iyi derece, 1986 yılında kazanan 1.22.58”le Ergin Talay”ın GOLD GUARD isimli safkanına aittir.

Fuat Çakar, Kraliçe II. Elizabeth Koşusu”nu 4 yıl üst üste kazanma başarısını gösteren jokey olmuştur.